Szczepienia na LEK — kalendarz szczepień i pułapki

Szczepienia na LEK to jeden z najłatwiejszych zakresów pediatrii: CEM pyta o te same rzeczy — kalendarz obowiązkowy, odstępy między szczepionkami, prawdziwe i rzekome przeciwwskazania oraz zgłaszanie NOP. Poniżej masz to w jednym miejscu, według Programu Szczepień Ochronnych na 2026 r. (komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Ministra Zdrowia 31.10.2025). Program na kolejny rok GIS ogłasza do 31 października. Na dzień 18.10.2026 programu na 2027 r. jeszcze nie opublikowano, więc przed sesją lutową sprawdź na stronie GIS, czy coś się zmieniło.

Jak działa Program Szczepień Ochronnych?

PSO ogłasza co roku Główny Inspektor Sanitarny. Dzieli się na szczepienia obowiązkowe (finansowane ze środków publicznych, dotyczą dzieci i młodzieży do 19. roku życia oraz osób z grup ryzyka) i zalecane (w większości płatne). Przed każdym szczepieniem obowiązkowym lekarz wykonuje badanie kwalifikacyjne. Jeśli rodzic odmawia, podpisuje oświadczenie, a lekarz informuje państwową inspekcję sanitarną.

Obowiązkowe szczepienie można wykonać inną, np. skojarzoną szczepionką — wtedy jej koszt ponoszą rodzice. Stąd w kalendarzu wersje z 5w1 i 6w1.

Kalendarz szczepień obowiązkowych dziecka

Pierwszy rok życia (schemat podstawowy)

Od drugiego roku życia

Szczepionki 5w1 i 6w1

PSO dopuszcza warianty kalendarza ze szczepionką 5w1 (DTaP-IPV-Hib) i 6w1 (DTaP-IPV-Hib-HBV). Mają bezkomórkowy komponent krztuśca i zmniejszają liczbę wkłuć, ale rodzice zwykle płacą za nie sami. Pamiętaj: bezpłatny schemat podstawowy to osobne DTP, Hib, IPV i WZW B, a przy 6w1 noworodek i tak dostaje WZW B w 1. dobie.

Nowość ostatnich programów: dawkę urodzeniową WZW B można przesunąć na 7.–8. tydzień życia, jeśli matka ma w tej ciąży udokumentowane stężenie przeciwciał anty-HBs powyżej 100 j.m./l. To wyjątek; domyślną odpowiedzią na egzaminie pozostaje WZW B w 1. dobie.

Pneumokoki u dzieci donoszonych podajemy w schemacie 2+1 (2. i 4. miesiąc oraz dawka uzupełniająca w 13.–15. miesiącu). Bezpłatnie dostępne są PCV10 w populacji ogólnej oraz PCV15 u wcześniaków i dzieci z grup ryzyka (u nich schemat 3+1).

Szczepionki żywe — co trzeba wiedzieć

Do szczepionek żywych należą BCG, MMR, ospa wietrzna, rotawirusy i donosowa szczepionka przeciw grypie. DTP, IPV i WZW B są inaktywowane.

• BCG: śródskórnie w 1. dobie, wcześniaki po osiągnięciu masy ok. 2000 g. Prawidłowy odczyn to grudka, krostka, owrzodzenie i blizna; miejsca nie smarujemy i nie odkażamy.
• Rotawirusy: doustnie, pierwsza dawka między ukończonym 6. a 12. tygodniem życia. Specyficzne przeciwwskazanie to wgłobienie w wywiadzie, a główny NOP — wgłobienie.
• MMR: 13.–15. miesiąc i 6. rok życia. Typowy NOP to gorączka i wysypka odropodobna ok. 5.–12. dnia.

Przeciwwskazania do szczepień

Prawdziwe

Lista jest krótka i warto znać ją na pamięć:

• anafilaksja po poprzedniej dawce lub na składnik szczepionki,
• ciężki niedobór odporności i ciąża — przy szczepionkach żywych,
• encefalopatia w ciągu 7 dni po szczepionce z krztuścem (dalej szczepimy bez komponentu krztuśca, czyli DT),
• wgłobienie w wywiadzie — przy rotawirusach.

Do odroczenia prowadzi ostra choroba o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu, niestabilna choroba neurologiczna (dla krztuśca) oraz leczenie dużymi dawkami glikokortykosteroidów (szczepionki żywe po ok. miesiącu od odstawienia) albo niedawne podanie immunoglobulin lub preparatów krwi (odroczenie MMR i ospy).

Rzekome

To klasyka pułapek egzaminacyjnych. Nie są przeciwwskazaniem:

• katar, kaszel, biegunka i niewysoka gorączka, okres rekonwalescencji, antybiotykoterapia,
• wcześniactwo i mała masa urodzeniowa (z wyjątkiem BCG przy masie poniżej 2000 g), żółtaczka noworodkowa,
• karmienie piersią, ciąża mamy lub osoby w domu,
• AZS, astma, alergia (nie na składnik szczepionki), w tym alergia na białko jaja przy MMR,
• drgawki gorączkowe w wywiadzie, stabilna choroba neurologiczna, rodzinny wywiad NOP.

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP)

NOP to zaburzenie stanu zdrowia pozostające w związku czasowym ze szczepieniem; związek przyczynowy nie musi być udowodniony. Lekarz, który podejrzewa NOP, zgłasza go do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w ciągu 24 godzin. Dystraktory w pytaniach to NFZ, Rzecznik Praw Pacjenta albo „w ciągu 7 dni”.

Przy anafilaksji po szczepieniu lekiem pierwszego wyboru jest adrenalina domięśniowo (0,01 mg/kg, maksymalnie 0,5 mg). Leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy to tylko dodatek. Dziecko po szczepieniu zostaje w placówce na obserwacji co najmniej 15 minut. Nastolatka z omdleniem po szczepieniu (bladość, bradykardia, szybki powrót przytomności w pozycji leżącej, brak pokrzywki) to zwykle omdlenie wazowagalne, nie anafilaksja.

Szczepienia zalecane, które warto znać

• HPV: bezpłatne dla dziewcząt i chłopców od ukończonych 9 do ukończonych 14 lat; w tym wieku dwie dawki, od 15. roku życia trzy.
• Grypa: co roku od 6. miesiąca życia; dzieci poniżej 9 lat szczepione po raz pierwszy dostają dwie dawki.
• Meningokoki (MenB, MenACWY), ospa wietrzna, WZW A, kleszczowe zapalenie mózgu, COVID-19 — szczepienia zalecane. Ospa jest obowiązkowa tylko w wybranych grupach ryzyka.
• RSV: profilaktyka bierna przeciwciałem monoklonalnym (paliwizumab co miesiąc w grupach ryzyka albo nirsewimab w jednej dawce) albo szczepienie kobiety w ciąży (według PSO 2026 od ukończonego 27. do 36. tygodnia).
• HPV u młodych dorosłych: od 1.10.2026 r. czasowo bezpłatne jest też szczepienie osób, które ukończyły 18, a nie ukończyły 26 lat i nie były szczepione (start do listopada 2026 r., szczepionka 2-walentna, 3 dawki; komunikat GIS z 6.10.2026). To szczegół programowy, raczej nie na egzamin, ale dobrze pokazuje, jak szybko zmieniają się zasady.

W kursie zdajLEK ten zakres to lekcja Pediatria 1 — Rozwój, żywienie i profilaktyka. Kalendarz szczepień dorosłych i tężec w ranie powtarzasz przy medycynie rodzinnej, a o wysypkach, przeciwko którym szczepimy, przeczytasz w artykule Choroby zakaźne wieku dziecięcego na LEK. Cały dział w pigułce: Pediatria na LEK.

Jak się uczyć szczepień na LEK?

1. Zapamiętaj kalendarz jako trzy bloki: 1. doba, 2.–7. miesiąc, potem 13.–15. miesiąc, 6. rok, 14. rok i 19. rok.
2. Osobno wyuczone listy: szczepionki żywe, prawdziwe przeciwwskazania, rzekome przeciwwskazania.
3. Rozwiązuj pytania z poprzednich sesji — szczepienia wracają prawie co sesję. Pytania z odpowiedziami znajdziesz w bazie pytań CEM z działu pediatrii, a ogólnie w pytaniach CEM do LEK.
4. Przy każdym pytaniu o kalendarz sprawdź rok, którego dotyczy treść. Stare pytania mają stare klucze.