Antykoncepcja na LEK — kryteria WHO, przeciwwskazania, awaryjna

Antykoncepcja na LEK to głównie pytania o to, komu nie wolno przepisać estrogenów, jaką metodę wybrać w danej chorobie i do kiedy działa antykoncepcja awaryjna. Wystarczy znać kategorie WHO MEC, listę przeciwwskazań bezwzględnych dla tabletki złożonej i czasy antykoncepcji awaryjnej: lewonorgestrel do 72 godzin, uliprystal i wkładka miedziana do 120 godzin. Poniżej wszystko w kolejności, w jakiej CEM zadaje te pytania.

Skuteczność metod i wskaźnik Pearla

Wskaźnik Pearla to liczba ciąż na 100 kobiet stosujących metodę przez rok. Im mniejszy, tym metoda skuteczniejsza. Najskuteczniejsze odwracalne metody to LARC: implant (ok. 0,05), wkładka z lewonorgestrelem (ok. 0,2) i wkładka miedziana (ok. 0,6–0,8). Są najlepsze, bo nie zależą od pamięci użytkowniczki. Skuteczność tabletek i prezerwatyw w typowym stosowaniu jest wyraźnie gorsza niż w idealnym. Tylko prezerwatywa chroni przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową.

Kategorie WHO MEC

Kategorie dotyczą każdej metody osobno. Ten sam stan może być kategorią 4 dla tabletki złożonej i kategorią 1–2 dla metody progestagenowej.

Antykoncepcja złożona: komu nie przepisujesz

Tabletka, plaster i krążek zawierają estrogen i mają takie same przeciwwskazania. Do kategorii 4 należą:

• migrena z aurą (w każdym wieku),
• palenie co najmniej 15 papierosów dziennie po 35. roku życia,
• przebyta lub obecna żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, znana trombofilia,
• nadciśnienie co najmniej 160/100 mm Hg, choroba niedokrwienna serca, udar,
• rak piersi, ciężka marskość, gruczolak wątrobowokomórkowy,
• wczesny połóg: poniżej 21 dni u niekarmiących oraz karmienie piersią w ciągu pierwszych 6 tygodni,
• toczeń z przeciwciałami antyfosfolipidowymi.

Kategoria 3 obejmuje m.in. palenie poniżej 15 papierosów dziennie po 35. roku życia, nadciśnienie 140–159/90–99 mm Hg i karmienie piersią między 6 tygodniem a 6 miesiącem po porodzie. Migrena bez aury i otyłość to kategoria 2, a cukrzyca z powikłaniami naczyniowymi lub trwająca ponad 20 lat to kategoria 3 lub 4.

Korzyści, zagrożenia i pominięcie tabletki

Antykoncepcja złożona hamuje owulację. Zmniejsza obfitość i bolesność miesiączek, leczy trądzik i hirsutyzm w PCOS oraz obniża ryzyko raka jajnika i endometrium. Zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (najbardziej w pierwszym roku stosowania) i minimalnie ryzyko raka piersi i szyjki.

Kobiecie zaczynającej antykoncepcję złożoną bez szczególnych wskazań proponujesz preparat z lewonorgestrelem. Przed dużą operacją z długim unieruchomieniem tabletkę odstawia się około 4 tygodni wcześniej.

• Pominięcie jednej tabletki (opóźnienie poniżej 48 godzin): przyjmij ją jak najszybciej, dodatkowa ochrona nie jest potrzebna.
• Pominięcie co najmniej dwóch tabletek: przyjmij ostatnią pominiętą, prezerwatywa przez 7 dni. Jeśli stosunek był w pierwszym tygodniu opakowania, rozważ antykoncepcję awaryjną. W trzecim tygodniu pomiń przerwę.
• Wymioty w ciągu 3 godzin lub ciężka biegunka traktuj jak pominięcie tabletki.
• Plaster jest mniej skuteczny u kobiet o masie ciała co najmniej 90 kg.

Metody progestagenowe i wkładki

Minitabletka (dezogestrel 75 µg), implant z etonogestrelem (3 lata), zastrzyk co 12–13 tygodni i wkładka z lewonorgestrelem (3–8 lat) są kategorii 1–2 u kobiet z migreną z aurą, przebytą zakrzepicą i nadciśnieniem oraz u palaczek po 35. roku życia i karmiących piersią. Główne działanie niepożądane to nieregularne krwawienia. Zastrzyk może przejściowo zmniejszać gęstość kości i opóźniać powrót płodności.

Wkładka miedziana nie zawiera hormonów i może nasilać obfite miesiączki. LNG-IUS zmniejsza krwawienia i leczy obfite miesiączki. Obie można stosować u nieródek. Przeciwwskazaniem do założenia jest ciąża, czynne zapalenie miednicy mniejszej oraz niewyjaśnione krwawienie przed diagnostyką. Ciąża z wkładką wymaga wykluczenia ciąży ektopowej.

Wybór metody w chorobach

Padaczka i leki przeciwpadaczkowe

Sama padaczka nie przeciwwskazuje antykoncepcji hormonalnej — problemem są interakcje. Induktory enzymów (karbamazepina, fenytoina, fenobarbital, okskarbazepina, topiramat w dużych dawkach) osłabiają tabletki, plaster, krążek, minitabletkę i implant. Dla takiej chorej wybierasz wkładkę miedzianą, LNG-IUS albo zastrzyk. Induktor działa jeszcze około 4 tygodnie po odstawieniu.

Antykoncepcja awaryjna

Tabletki opóźniają owulację i nie są środkiem poronnym. Po uliprystalu antykoncepcję hormonalną zaczynasz dopiero po 5 dniach, a po lewonorgestrelu możesz od razu. Test ciążowy wykonaj, jeśli miesiączka opóźni się o więcej niż 7 dni. U kobiety przyjmującej induktory enzymów z tabletek wybiera się wkładkę miedzianą (ewentualnie podwójną dawkę lewonorgestrelu).

Po porodzie i w laktacji

• Metody progestagenowe możesz zacząć w każdym momencie.
• Wkładka: w ciągu 48 godzin po porodzie lub od 4 tygodni po porodzie.
• Antykoncepcja złożona u niekarmiącej: od 21. dnia po porodzie. U karmiącej nie wcześniej niż po 6 tygodniach.
• Metoda laktacyjnej niepłodności działa przy spełnieniu wszystkich trzech warunków: wyłączne karmienie piersią, brak miesiączki, mniej niż 6 miesięcy po porodzie.

Jak to powtórzyć?

Najpierw nauczysz się listy przeciwwskazań kategorii 4 dla estrogenów, potem tabeli „choroba a metoda”, na końcu czasów antykoncepcji awaryjnej. Temat obejmuje lekcja „Ginekologia 8” w kursie zdajLEK. Przegląd działu znajdziesz w artykule o ginekologii i położnictwie na LEK, a kontekst poradnictwa w artykule o medycynie rodzinnej na LEK. Pytania ćwiczysz w bazie pytań z ginekologii i położnictwa.