Kompozyty i systemy wiążące na LDEK — co jest w pytaniach

Materiały kompozytowe na LDEK to krótkie, faktograficzne pytania: „wskaż składnik”, „który system wiążący”, „jaki jest czas wytrawiania”. Dobrze zapamiętane liczby i pojęcia dają szybkie punkty. Ten artykuł zbiera to, co najczęściej wraca: budowę kompozytu, skurcz polimeryzacyjny, współczynnik C, wytrawianie i strategie adhezji, a także cementy glasjonomerowe, amalgamat i materiały do przykrycia miazgi. To jeden z bloków stomatologii zachowawczej, czyli działu z 46 pytaniami na egzaminie.

Z czego składa się kompozyt?

Cztery elementy: matryca organiczna (monomery Bis-GMA, UDMA, TEGDMA), wypełniacz nieorganiczny (szkło, kwarc, krzemionka), silan, który łączy chemicznie wypełniacz z matrycą, oraz układ inicjujący, najczęściej kamforochinon z aminą.

• TEGDMA rozcieńcza gęste Bis-GMA, ale zwiększa skurcz;
• im więcej wypełniacza, tym mniejszy skurcz i większa wytrzymałość;
• kamforochinon wymaga światła niebieskiego o długości fali ok. 470 nm; inicjatory typu TPO lub Ivocerin potrzebują lampy polywave;
• warstwa kompozytu konwencjonalnego ma do 2 mm, a bulk-fill 4–5 mm (płynny bulk-fill wymaga warstwy kryjącej);
• warstwa inhibicji tlenowej łączy kolejne warstwy i usuwa się ją dopiero na końcu.

Dwie reguły, które pojawiają się też poza tym tematem: eugenol hamuje polimeryzację kompozytu, więc nie stosuje się go jako podkładu ani opatrunku przed wypełnieniem adhezyjnym. Po wybielaniu z adhezją i dobieraniem koloru czeka się około 2 tygodni.

Skurcz polimeryzacyjny i współczynnik C

Kompozyt kurczy się podczas wiązania, a naprężenia obciążają połączenie z zębem. Współczynnik C to stosunek powierzchni związanych do wolnych. Im więcej ścian dookoła ubytku, tym wyższy współczynnik i większe naprężenia.

Naprężenia ograniczasz warstwowaniem skośnym, kompozytami bulk-fill i wypełnieniami pośrednimi.

Adhezja: wytrawianie, warstwa hybrydowa, strategie

Kwas ortofosforowy 30–40% stosuje się na szkliwo około 30 sekund, a na zębinę około 15 sekund. Dłuższe wytrawianie zębiny tworzy zbyt głęboką demineralizację, której żywica nie wypełni, i warstwa hybrydowa jest słaba. Szkliwo po wytrawieniu ma być kredowe i suche, a zębina błyszcząca i lekko wilgotna.

Warstwa hybrydowa (Nakabayashi) to żywica wniknięta w zdemineralizowany kolagen zębiny i to ona daje mikromechaniczną adhezję do zębiny. Warstwa mazista (smear layer) jest usuwana w systemach etch&rinse, a w self-etch zostaje zmodyfikowana i wbudowana w warstwę hybrydową.

MDP to najważniejszy monomer funkcjonalny współczesnych systemów: wiąże chemicznie wapń hydroksyapatytu oraz tlenek cyrkonu. Metaloproteinazy macierzy degradują kolagen warstwy hybrydowej, a hamuje je chlorheksydyna 2%.

Cementy glasjonomerowe i inne materiały zachowawcze

GIC i RMGIC

Cement glasjonomerowy (szkło fluoroglinokrzemianowe z kwasem poliakrylowym) wiąże w reakcji kwas–zasada, najpierw tworząc poliakrylan wapnia, później trwalszy poliakrylan glinu. Wiąże chemicznie z hydroksyapatytem, uwalnia i wychwytuje fluor. Przed założeniem kondycjonuje się powierzchnię kwasem poliakrylowym (10–20%, 10–20 s), nie fosforowym.

RMGIC to GIC z dodatkiem żywicy (HEMA): wiąże kwas–zasada oraz przez polimeryzację. Kompomer to kompozyt z dodatkiem kwasów i wymaga systemu wiążącego, to nie to samo. W technice kanapkowej (sandwich) otwartej GIC pozostaje odsłonięty na brzegu dziąsłowym, a w zamkniętej jest schowany całkowicie pod kompozytem.

Amalgamat

Faza γ (Ag₃Sn) jest najmocniejsza, γ1 pośrednia, a γ2 (Sn–Hg) najsłabsza i najbardziej podatna na korozję. Stopy wysokomiedziowe (powyżej 12% miedzi) eliminują fazę γ2.

Materiały do przykrycia miazgi

Wodorotlenek wapnia (pH ok. 12,5) jest rozpuszczalny, a most zębinowy ma defekty tunelowe. Wypierają go MTA i Biodentine, czyli krzemiany wapnia, które są bioaktywne. MTA wiąże długo i może przebarwiać przez tlenek bizmutu, a Biodentine wiąże około 12 minut i nie przebarwia. Cement tlenkowo-cynkowo-eugenolowy ma działanie sedatywne, ale hamuje polimeryzację żywic i nie nadaje się na obnażoną miazgę.

Porównanie materiałów odtwórczych w jednej tabeli

Egzamin lubi pytania w stylu „który materiał…”. Ta tabela pozwala szybko odróżnić pięć grup.

Typowy tok rozumowania przy wyborze materiału

Przy pytaniach przypadkowych idź w tej kolejności:

1. Obciążenie zwarciowe i lokalizacja. Zęby boczne pod dużym obciążeniem wymagają materiału wytrzymałego, czyli kompozytu uniwersalnego, w rozległych ubytkach wypełnienia pośredniego.
2. Możliwość izolacji pola. Gdy nie da się zapewnić suchego pola (głęboko poddziąsłowy brzeg, mały pacjent), lepszy bywa GIC, który znosi wilgoć.
3. Ryzyko próchnicy. Wysokie ryzyko to argument za materiałem uwalniającym fluor.
4. Estetyka. W zębach przednich kompozyt.
5. Wiek i stan ogólny pacjenta. U dzieci i seniorów z recesjami często wystarczy GIC.

Jak to utrwalić?

Tabelę strategii adhezji i listę składników kompozytu przepisz raz ręcznie, a potem ćwicz na pytaniach z bazy CEM z zachowawczej. Materiały wracają także w kontekście diagnostyki: zobacz próchnicę na LDEK. W kursie zdajLEK ten temat to lekcje Zachowawcza 6 i 7.