Onkologia na LDEK — 25 pytań, gdzie się kryją

Onkologia na LDEK to co najmniej 25 pytań z 200, ale nie ma osobnego działu: rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dz.U. 2025 poz. 1132, § 2) wymaga, by te pytania znalazły się w ramach stomatologii zachowawczej, dziecięcej, chirurgii stomatologicznej, periodontologii i ortodoncji. Dla stomatologa najważniejsza jest część dotycząca jamy ustnej: zaburzeń potencjalnie złośliwych, raka płaskonabłonkowego i diagnostyki (biopsja).

Poniżej zebraliśmy, gdzie te pytania się kryją i co warto umieć. To materiał do nauki, zgodny z lekcjami kursu zdajLEK i klasyfikacją WHO 2022 dla zaburzeń potencjalnie złośliwych. Edycję klasyfikacji TNM sprawdzaj zawsze w treści pytania.

Gdzie jest onkologia w teście?

Rozporządzenie podaje tylko łączną liczbę (co najmniej 25), bez podziału na dziedziny. Żeby zobaczyć, gdzie te tematy wracają, przejrzeliśmy naszą bazę pytań LDEK (ponad 3 tys. pytań z omówieniami) pod kątem słów kluczowych onkologicznych w treści pytań i odpowiedzi (leukoplakia, erytroplakia, dysplazja, nowotwór, rak, czerniak, mięsak, ameloblastoma, złośliwy, liszaj, rogowacenie, włóknienie podśluzówkowe). To nasza orientacyjna analiza, nie oficjalny podział, i nie oznacza, że wszystkie te pytania CEM zaliczył do onkologii:

Wniosek: ciężar onkologii leży w chirurgii stomatologicznej i periodontologii (choroby błony śluzowej). Samo hasło „leukoplakia” pojawia się w bazie w około 59 pytaniach, a „dysplazja” w około 56. Zobacz pytania z chirurgii stomatologicznej i z periodontologii.

Rak jamy ustnej — fundament

Czynniki ryzyka. Tytoń i alkohol działają synergistycznie (ryzyko mnoży się, a nie sumuje). HPV 16 jest głównym czynnikiem raka ustnej części gardła, ale nie jest „głównym czynnikiem raka brzegu języka”.

Lokalizacje. Najczęściej brzeg boczny języka, potem dno jamy ustnej. Rozchwiane zęby bez kieszeni przyzębnych i niegojący się zębodół to nie „agresywne zapalenie przyzębia”, tylko podejrzenie raka dziąsła.

Objawy. Owrzodzenie lub zmiana nieustępująca przez 2 tygodnie po usunięciu czynnika drażniącego → biopsja. Wczesny rak zwykle nie boli. Jednostronny ból ucha u palacza po 50. roku życia przy prawidłowym badaniu otoskopowym wymaga obejrzenia języka, dna jamy ustnej i gardła.

Zaburzenia potencjalnie złośliwe — temat numer jeden

Nomenklatura WHO używa dziś określenia zaburzenia potencjalnie złośliwe jamy ustnej (OPMD). W starszych pytaniach CEM pojawiają się jeszcze „stany przednowotworowe” i „zmiany przednowotworowe” — traktuj je jako synonimy.

Zmiany odczynowe, które nie są OPMD: rogowacenie z tarcia (przygryzanie policzków, uraz protezą) i nikotynowe zapalenie podniebienia u palaczy fajki — odwracalne po usunięciu przyczyny.

Diagnostyka: biopsja jako złoty standard

• Błękit toluidyny, cytologia szczoteczkowa i autofluorescencja nie zastępują biopsji. Ujemny wynik metody pomocniczej przy klinicznie podejrzanej zmianie nie zwalnia z pobrania wycinka.
• Zmiana rozległa lub podejrzana o raka → biopsja nacinająca z brzegu (z tkanką zdrową). Wycinająca — dla małej zmiany o małym podejrzeniu złośliwości.
• Stomatolog kieruje pilnie do właściwego ośrodka (chirurgii szczękowo-twarzowej lub onkologicznego) i nie zwleka z diagnostyką.

TNM i leczenie — pytania, które się zdarzają

W TNM 9 UICC w cesze T liczy się głębokość naciekania (DOI), a w N — naciekanie pozatorebkowe (ENE). Starsze materiały używają jeszcze starszych edycji TNM (7, 8) — sprawdź edycję i definicje progów w treści pytania albo w wykazie źródeł CEM, a nie z pamięci.

Rak jamy ustnej przerzutuje głównie drogą chłonną do poziomów I–III; zmiany blisko linii środkowej mogą dawać przerzuty obustronne. Leczenie pierwotne jest chirurgiczne (z leczeniem szyi), a przy dodatnich marginesach lub ENE uzupełnia się je radiochemioterapią pooperacyjną.

Inne tematy do powtórzenia: rak wargi (warga dolna, UV, dobre rokowanie), rak brodawkowaty, czerniak błony śluzowej (ciemna plama na podniebieniu lub dziąśle szczęki — nie koaguluj, skieruj pilnie), rak śluzowo-naskórkowy jako najczęstszy złośliwy guz ślinianek oraz rak gruczołowo-torbielowaty (szerzenie okołonerwowe).

Przykład w stylu CEM (nasz)

58-letni palacz, pijący codziennie alkohol, zgłasza się z niebolesnym owrzodzeniem lewego brzegu bocznego języka o średnicy 2,5 cm, trwającym 6 tygodni; podstawa jest twarda, a w okolicy podżuchwowej wyczuwalny twardy węzeł chłonny. Najlepsze postępowanie to biopsja nacinająca z brzegu zmiany (lub pilne skierowanie do ośrodka chirurgii szczękowo-twarzowej) i dalsza diagnostyka obrazowa, a nie obserwacja po kontroli protezy.

Pięć szybkich pytań kontrolnych

1. Gdzie najczęściej lokalizuje się rak jamy ustnej? — na brzegu bocznym języka, potem w dnie jamy ustnej.
2. Które zaburzenie potencjalnie złośliwe ma największe ryzyko przemiany? — erytroplakia.
3. Czy ujemny wynik błękitu toluidyny wyklucza raka w klinicznie podejrzanej zmianie? — nie, potrzebna jest biopsja.
4. Po ilu tygodniach niegojące się owrzodzenie, mimo usunięcia czynnika drażniącego, wymaga biopsji? — po 2 tygodniach.
5. Jaki guz jest najczęstszym nowotworem złośliwym ślinianek? — rak śluzowo-naskórkowy.

Jeśli któraś odpowiedź sprawiła Ci kłopot, wróć do odpowiedniego fragmentu powyżej albo do lekcji „Chirurgia stomatologiczna 12 — Nowotwory złośliwe jamy ustnej”.

Jak powtórzyć onkologię na LDEK?

1. Zacznij od tabeli OPMD i zasad biopsji.
2. Przejdź czynniki ryzyka, lokalizacje i objawy raka jamy ustnej.
3. Zobacz leczenie i TNM — wystarczy zrozumieć logikę, nie uczysz się tabel na pamięć.
4. Ćwicz z pytaniami z bazy: Baza pytań LDEK. Szczegóły: Rak jamy ustnej na LDEK i Zmiany przednowotworowe jamy ustnej na LDEK. W kursie zdajLEK tematy opisują lekcje Chirurgia stomatologiczna 12 oraz Periodontologia 13.

Rozkład całego egzaminu: Ile pytań jest na LDEK?.