Zaloguj Zacznij za darmo

Cukrzyca na LEK — zalecenia PTD i pewniaki z pytań

19 października 2026 · 8 min czytania · Zespół zdajLEK

Spis treści
  1. Jak rozpoznajemy cukrzycę i stany przedcukrzycowe?
  2. Jak odróżnić typy cukrzycy?
  3. Jakie są cele leczenia?
  4. Jak leczymy cukrzycę typu 2 według PTD?
  5. Jak prowadzimy insulinoterapię w typie 1?
  6. Hipoglikemia — jak ją leczyć?
  7. Kwasica ketonowa — kolejność postępowania
  8. Powikłania przewlekłe — co pada najczęściej?
  9. Co dalej?
  10. Najczęściej zadawane pytania

Cukrzyca na LEK to kilkanaście pytań w każdej sesji, bo wchodzi w interną, pediatrię, położnictwo, medycynę rodzinną i ratunkową. Wymaga zapamiętania progów rozpoznania, aktualnego algorytmu leczenia typu 2 (zalecenia kliniczne PTD wydawane są co roku, w kursie opieramy się na edycji 2025 i ADA 2026, a poniżej zaznaczamy, co przyniosła edycja PTD 2026) oraz kolejności postępowania w stanach nagłych. Poniżej najważniejsze rzeczy w porządku, w jakim myśli lekarz.

Jak rozpoznajemy cukrzycę i stany przedcukrzycowe?

Cukrzycę rozpoznajesz, gdy spełnione jest jedno z kryteriów:

BadanieWynik
Glikemia przygodna + objawy hiperglikemii≥ 200 mg/dl
Glikemia na czczo (dwukrotnie)≥ 126 mg/dl
OGTT, glikemia w 120. minucie≥ 200 mg/dl
HbA1c (metoda standaryzowana)≥ 6,5%

Objawy to wielomocz, pragnienie i chudnięcie. Bez objawów potrzebujesz dwóch nieprawidłowych wyników.

Sposób na zapamiętanie

„126 – 200 – 200 – 6,5”: czczo, przygodna, OGTT, HbA1c.

Pewniak na egzamin

Jedna glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl z objawami to już cukrzyca. Nie powtarzasz badania i nie robisz OGTT.

Stany przedcukrzycowe: IFG to glikemia na czczo 100–125 mg/dl, IGT to wynik OGTT w 120. minucie 140–199 mg/dl. Przy IFG kolejnym krokiem jest OGTT, a pierwszym leczeniem — zmiana stylu życia z redukcją masy ciała, nie lek.

W zaleceniach PTD 2026 HbA1c 5,7–6,4% jest już podstawą do rozpoznania stanu przedcukrzycowego. Wcześniejsze edycje PTD (w tym 2025) opierały się wyłącznie na IFG i IGT, a przedział 5,7–6,4% to kryterium ADA. Pytania CEM są układane na podstawie wykazu źródeł z danej sesji, więc sprawdź, na co wskazuje treść pytania: jeśli wśród odpowiedzi jest „HbA1c 5,7–6,4%”, a pozostałe odnoszą się do IFG i IGT, bierz pod uwagę rok wytycznych.

Pułapka

Glikemia na czczo 140 mg/dl to nie stan przedcukrzycowy, tylko wynik w zakresie cukrzycy (≥ 126). Przy krwotoku lub niedokrwistości hemolitycznej HbA1c może być fałszywie niska — wtedy opieraj się na glikemii.

Przesiew: co 3 lata po 45. roku życia, co roku w grupach ryzyka.

Jak odróżnić typy cukrzycy?

Kluczem są autoprzeciwciała (anty-GAD) i peptyd C.

CechaTyp 1LADATyp 2MODY
Masa ciałaszczupliszczupliotyłośćprawidłowa
Począteknagły, często kwasicapowolnyskrytyłagodny
Anty-GADobecneobecnenieobecnenieobecne
Peptyd Cniskispadaprawidłowy lub wysokizachowany
Dziedziczenierzadkorzadkoczęsty wywiad rodzinnyautosomalne dominujące

LADA to szczupły dorosły z anty-GAD, u którego leki doustne szybko przestają działać — wcześnie włączasz insulinę. W MODY-GCK glikemia jest łagodnie, stale podwyższona i zwykle nie leczy się jej, a w MODY-HNF1A wystarcza mała dawka pochodnej sulfonylomocznika.

Sprawdź sięPytanie z bazy CEM do tego tematu

Wskaż fałszywe stwierdzenie dotyczące nowotworu neuroendokrynnego żołądka:

Pytania z publicznej bazy CEM, odpowiedzi i wyjaśnienia opracował zespół zdajLEK.

Jakie są cele leczenia?

Ogólny cel to HbA1c ≤ 7%. Surowszy (≤ 6,5%) dotyczy typu 1 i krótko trwającego typu 2 u młodszych, jeśli bez ryzyka hipoglikemii. Łagodniejszy (< 8%) stosujesz u starszych z wielochorobowością, po ciężkich hipoglikemiach i z zaawansowanymi powikłaniami. Ciśnienie < 130/80 mm Hg; w CGM zakres 70–180 mg/dl powinien obejmować ponad 70% czasu, a czas poniżej 70 mg/dl mniej niż 4%.

Pułapka

Cukrzyca nie jest „automatycznym” wskazaniem do kwasu acetylosalicylowego w prewencji pierwotnej. W pytaniach często pojawia się dystraktor „ASA wszystkim chorym na cukrzycę”.

Jak leczymy cukrzycę typu 2 według PTD?

Algorytm w skrócie:

  1. Zawsze styl życia i edukacja.
  2. Metformina od rozpoznania, jeśli nie ma przeciwwskazań.
  3. Oceń choroby współistniejące — niezależnie od HbA1c i od metforminy: choroba sercowo-naczyniowa → agonista GLP-1 lub flozyna; niewydolność serca → flozyna; PChN → flozyna (plus GLP-1 RA); otyłość → GLP-1 RA lub tirzepatyd.
  4. Brak celu → kolejny lek (gliptyna, pochodna sulfonylomocznika, pioglitazon), potem insulina bazowa.

Z edycji 2026 zapamiętaj: rozszerzono wskazania do tirzepatydu ze względu na korzyść sercowo-naczyniową, agoniści GLP-1 są zalecani w profilaktyce udaru u chorych na cukrzycę typu 2, a CGM warto rozważyć także przy rzadszych wstrzyknięciach insuliny i u osób niestosujących insuliny. Pełny tekst zaleceń jest dostępny dla członków PTD, więc szczegółów liczbowych nie podajemy, dopóki ich nie sprawdzisz w oryginale.

Pewniak na egzamin

Niewydolność serca lub PChN u chorego z cukrzycą typu 2 oznacza flozynę, niezależnie od HbA1c. Agonista GLP-1 to pierwszy lek do iniekcji, zwykle przed insuliną.

Pułapka

W starszych pytaniach pochodna sulfonylomocznika była „drugim lekiem po metforminie”. Dziś u chorego z chorobą sercowo-naczyniową, niewydolnością serca lub PChN drugim lekiem jest flozyna lub GLP-1 RA. Metformina jako „lek pierwszego rzutu” nadal bywa kluczem w pytaniach, ale współczesny algorytm nie czeka na nią, gdy jest wskazanie narządowe.

Metformina, flozyny, GLP-1 — co pada w pytaniach

Przypadek z egzaminu

60-letni mężczyzna z cukrzycą typu 2, HbA1c 7,8%, przebytym zawałem serca i eGFR 70 ml/min/1,73 m² przyjmuje metforminę. Co dołączysz? Odpowiedź: flozynę albo agonistę GLP-1 (korzyść sercowo-naczyniowa). Wyjaśnienie: przy chorobie sercowo-naczyniowej wybór leku zależy od choroby współistniejącej, nie od wysokości HbA1c, a pochodna sulfonylomocznika nie daje takiej korzyści i grozi hipoglikemią.

Jak prowadzimy insulinoterapię w typie 1?

Metodą z wyboru jest intensywna czynnościowa insulinoterapia (wielokrotne wstrzyknięcia lub pompa) z ciągłym monitorowaniem glikemii. Insulina dożylna to zawsze preparat krótko działający.

Odróżnij dwa zjawiska poranne:

Sposób na zapamiętanie

Somogyi — „Spadek, potem Skok”. Brzask — „budzik hormonów”.

Hipoglikemia — jak ją leczyć?

Stopnie: poziom 1 to glikemia < 70 mg/dl, poziom 2 — < 54 mg/dl, poziom 3 (ciężka) — zaburzenia świadomości i potrzeba pomocy drugiej osoby, niezależnie od liczby na glukometrze.

Sposób na zapamiętanie

„Reguła 15”: 15 g glukozy → 15 minut → pomiar → w razie potrzeby znowu 15.

Pułapka

Hipoglikemia po pochodnej sulfonylomocznika nawraca, więc chory wymaga hospitalizacji i obserwacji nawet po szybkim wybudzeniu. Glukagon działa słabo po alkoholu i przy głodzeniu, bo wątroba nie ma glikogenu.

Kwasica ketonowa — kolejność postępowania

Kwasica ketonowa to typ 1 (często jako pierwszy objaw), z wyzwalaczem w postaci zakażenia, pominięcia insuliny albo awarii pompy. Obraz: wielomocz, wymioty, ból brzucha, oddech Kussmaula, zapach acetonu. Kryteria: glikemia ≥ 200–250 mg/dl, pH < 7,3, HCO₃⁻ < 18 mmol/l, beta-hydroksymaślan ≥ 3 mmol/l.

Pewniak na egzamin

Kolejność: płyny → oceń potas → insulina. Pierwszy krok to ok. 1000 ml 0,9% NaCl w pierwszej godzinie.

Insulina krótko działająca we wlewie ciągłym 0,1 j./kg/h, spadek glikemii ok. 50–75 mg/dl na godzinę. Zasady dla potasu:

K⁺ w surowicyPostępowanie
< 3,5 mmol/lwstrzymaj insulinę, najpierw potas
3,5–5,0 mmol/linsulina + potas do płynów
> 5,0 mmol/linsulina bez potasu, kontrola K⁺

Gdy glikemia spadnie do ok. 250 mg/dl, dodajesz 5% glukozę, ale insuliny nie przerywasz. Wodorowęglany tylko przy pH < 7,0. Ból brzucha i leukocytoza w kwasicy często ustępują po jej wyrównaniu, więc najpierw gazometria, nie laparotomia.

Pułapka

Stare zalecenia ADA 2009 podawały progi potasu 3,3 i 5,2 mmol/l, nowy konsensus z 2024 roku — 3,5 i 5,0. Zasada jest ta sama: przy hipokaliemii insulina dopiero po potasie.

HHS — czym różni się od kwasicy?

Zespół hiperglikemiczno-hipermolalny dotyczy starszych z cukrzycą typu 2, narasta przez dni i tygodnie. Glikemia ≥ 600 mg/dl, osmolalność efektywna > 300 mOsm/kg (dawne pytania: > 320), pH ≥ 7,3, brak istotnej ketonemii. Najważniejsze są płyny, insulinę dajesz w mniejszej dawce i później, a ponadto stosujesz profilaktykę przeciwzakrzepową.

Przypadek z egzaminu

22-letnia szczupła chora z wielomoczem, wymiotami i oddechem Kussmaula ma glikemię 480 mg/dl, pH 7,10 i potas 3,1 mmol/l. Co robisz jako pierwsze? Odpowiedź: nawadnianie 0,9% NaCl i uzupełnienie potasu, insulinę dopiero po podniesieniu potasu powyżej 3,5 mmol/l. Wyjaśnienie: insulina przesuwa potas do komórek i przy hipokaliemii grozi arytmią.

Przypadek z egzaminu

Chory leczony insuliną ma glikemię 48 mg/dl, jest pobudzony, ale przytomny i połyka. Postępowanie? Odpowiedź: 15–20 g glukozy doustnie, kontrola po 15 minutach. Wyjaśnienie: glukagon i glukoza dożylna są dla chorych niezdolnych do bezpiecznego połykania.

Powikłania przewlekłe — co pada najczęściej?

Badania w kierunku powikłań w typie 2 wykonujesz od razu przy rozpoznaniu, w typie 1 po 5 latach, potem co roku (dno oka co 1–2 lata).

Cukrzyca sama w sobie nie odbiera prawa jazdy — decyduje ryzyko ciężkiej hipoglikemii.

Co dalej?

W kursie zdajLEK ten temat to lekcja Endokrynologia 1 — Cukrzyca. Ćwicz na pytaniach z bazy CEM z wyjaśnieniami w dziale interna. Pokrewne artykuły: cukrzyca ciążowa, przewlekła choroba nerek, zaburzenia elektrolitowe oraz przegląd Interna na LEK.

Ile pytań z interny padnie na egzaminie, sprawdzisz w narzędziu rozkład pytań LEK, a swój poziom ocenisz w teście próbnym LEK.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są kryteria rozpoznania cukrzycy?

Glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl z objawami, glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl dwukrotnie, glikemia w 120. minucie OGTT ≥ 200 mg/dl albo HbA1c ≥ 6,5%. Bez objawów potrzebujesz dwóch nieprawidłowych wyników.

Czy metformina jest zawsze pierwszym lekiem w cukrzycy typu 2?

Zwykle tak, ale u chorego z chorobą sercowo-naczyniową, niewydolnością serca lub PChN flozynę albo agonistę GLP-1 włączasz od razu, niezależnie od HbA1c i od metforminy. Metforminy nie stosujesz przy eGFR < 30 ml/min/1,73 m².

Od czego zaczynamy leczenie kwasicy ketonowej?

Od płynów dożylnych (ok. 1000 ml 0,9% NaCl w pierwszej godzinie), potem oceniasz potas, a dopiero potem włączasz insulinę. Przy potasie poniżej 3,5 mmol/l insulinę wstrzymujesz do czasu jego uzupełnienia.

Jak leczymy ciężką hipoglikemię?

Chory nieprzytomny nie dostaje nic doustnie. Poza szpitalem podajesz glukagon 1 mg domięśniowo lub podskórnie, w szpitalu 20% glukozę dożylnie. Po sulfonylomocznikach chory wymaga hospitalizacji, bo hipoglikemia nawraca.

Czym różni się efekt Somogyi od objawu brzasku?

W efekcie Somogyi o 3:00 w nocy występuje hipoglikemia, a rano hiperglikemia — zmniejszasz wieczorną insulinę. W objawie brzasku noc jest prawidłowa, a rano glikemia rośnie — zwiększasz lub przesuwasz insulinę bazową.

Sprawdź się2 pytania z bazy CEM — rozwiąż teraz

1/2 U pacjenta z ostrym uszkodzeniem nerek stwierdzono w biopsji cechy mikroangiopatii zakrzepowej. Może ona wystąpić w przebiegu:
1) ziarniniakowatości z zapaleniem naczyń (GPA);
2) fazy złośliwej nadciśnienia tętniczego;
3) atypowego zespołu hemolityczno-mocznicowego;
4) zespołu płucno-nerkowego;
5) zespołu antyfosfolipidowego. Prawidłowa odpowiedź to:

2/2 56-letnia kobieta z nawrotową obustronną kamicą nerkową, rozpoznaną przed 10 laty, depresją trudno poddającą się leczeniu, nadciśnieniem tętniczym i paląca papierosy zgłosiła się z wykonanym bez konsultacji z lekarzem wynikiem densytometrii metodą DXA kości przedramienia, w którym stwierdzono T-score: -2,9. Wskaż najważniejsze badania w dalszym postępowaniu diagnostycznym:

Pytania z publicznej bazy CEM, odpowiedzi i wyjaśnienia opracował zespół zdajLEK.

Fragment kursuLekcja „Endokrynologia 1 — Cukrzyca” · 70 fiszek · 70 pytań
Rozpoznanie cukrzycy i stanów przedcukrzycowych

Czym jest cukrzyca i jak ją dzielimy

  • Cukrzyca = grupa chorób metabolicznych z przewlekłą hiperglikemią, wynikającą z upośledzenia wydzielania insuliny, jej działania albo obu.
  • Typ 1 — zniszczenie komórek beta (zwykle autoimmunologiczne) → bezwzględny niedobór insuliny. Należy tu też LADA.
  • Typ 2 — insulinooporność + postępująca dysfunkcja komórek beta. Ok. 90% wszystkich chorych.
  • Inne określone typy — monogenowe (MODY, cukrzyca noworodkowa), choroby trzustki, endokrynopatie, leki.
  • Hiperglikemia w ciąży — cukrzyca ciążowa albo cukrzyca w ciąży (szczegóły w lekcji położnictwa).
Pewniak na egzamin

Przewlekła hiperglikemia uszkadza małe naczynia (siatkówka, nerki, nerwy) i duże naczynia (zawał, udar, choroba tętnic obwodowych). Najczęstszą przyczyną zgonu chorych na cukrzycę typu 2 są choroby sercowo-naczyniowe.

  • Kryteria rozpoznania cukrzycy
  • Stany przedcukrzycowe
  • Doustny test obciążenia glukozą (OGTT)
  • HbA1c — zalety i ograniczenia
  • … i 65 kolejnych fiszek w tej lekcji
zdajLEK

Ucz się do LEK z planem, a nie z chaosu

  • Plan dzień po dniu do daty Twojego egzaminu — wiesz, co zrobić dziś.
  • 79 lekcji w krótkich fiszkach, ułożonych pod rozkład pytań na egzaminie.
  • 3 021 pytań z bazy CEM z wyjaśnieniem każdej odpowiedzi.
  • Powtórki, które same wracają z tym, czego jeszcze nie umiesz.
Otwórz darmową lekcję demo Zobacz cennik — od 2,8 zł dziennie

Demo bez rejestracji. Płacisz raz — za 30, 90, 180 albo 360 dni. Bez umowy i automatycznych pobrań.

Artykuł ma charakter edukacyjny i przygotowuje do egzaminu. Przepisy i wytyczne sprawdzaliśmy w dniu publikacji — przed egzaminem upewnij się w źródłach CEM. Widzisz błąd? Napisz: kontakt.

Czytaj dalej

Powtórka do LEK Astma i POChP na LEK — GINA, GOLD i różnicowanie Astma i POChP na LEK: spirometria, leczenie wg GINA 2025 i GOLD 2025, zaostrzenia, tlen domowy oraz różnicowanie obu… 7 min czytania Powtórka do LEK Choroby tarczycy na LEK — Hashimoto, Graves, guzki Choroby tarczycy na LEK: interpretacja TSH i FT4, lewotyroksyna, nadczynność, przełom, EU-TIRADS i Bethesda, raki oraz… 10 min czytania Powtórka do LEK Dyslipidemie na LEK — cele LDL i leczenie Dyslipidemia na LEK: kategorie ryzyka i cele LDL (55, 70, 100, 116), statyny, ezetymib, PCSK9, hipertriglicerydemia i… 8 min czytania Powtórka do LEK Elektrolity i gazometria na LEK — hiperkaliemia i spółka Hiponatremia, hiperkaliemia, hipokaliemia, hipokalcemia i gazometria na LEK: algorytmy leczenia, limity korekty… 9 min czytania