Ortodoncja na LDEK — 20 pytań: wady, aparaty, cefalometria

Ortodoncja na LDEK to 20 pytań z 200, czyli 10% testu (rozporządzenie MZ, Dz.U. 2025 poz. 1132, § 2), tyle samo co periodontologia. Dział jest dobrze przewidywalny: wygrywa ten, kto pamięta kilkanaście liczb (normy cefalometryczne), klasyfikacje wad i zasadę „co leczymy w jakim wieku”. Poniżej masz mapę działu, informację o tym, co w pytaniach wraca najczęściej, i plan powtórki.

Co wraca najczęściej?

W naszym zestawie 256 pytań z ortodoncji (z publicznych baz CEM) policzyliśmy, w ilu pada dane hasło w treści pytania lub odpowiedziach. Hasła się nakładają, więc to orientacyjna skala, nie oficjalny rozkład.

Wniosek: wady w płaszczyźnie strzałkowej (klasy II i III) oraz aparaty to największy blok, a cefalometrii pada mniej, ale za to w bardzo konkretnej postaci (normy i interpretacja).

Mapa działu

Wzrost, rozwój i badanie

Podstawą jest ocena rozwoju zgryzu (uzębienie mleczne, mieszane, stałe), badanie kliniczne i analiza modeli. Pierwsza ocena ortodontyczna jest zalecana około 7. r.ż., wcześniej przy widocznej wadzie. Zagadnienia terminów wyrzynania omawiamy w artykule o rozwoju uzębienia na LDEK.

Klasyfikacje wad

Klasy Angle'a (I, II/1, II/2, III), słownik polskich nazw (tyłozgryz, przodozgryz, zgryz krzyżowy, przewieszony) i klasyfikacja Ackermana-Proffita. Cały blok znajdziesz w artykule klasyfikacja Angle'a i wady zgryzu.

Cefalometria: liczby do zapamiętania

ANB = SNA minus SNB. Normy różnią się nieco między analizami (Steiner, Segner-Hasund); na egzaminie przyjmuj powyższe wartości. Wits nie zależy od podstawy czaszki, ale zależy od nachylenia płaszczyzny zgryzowej.

Typ wzrostu: wertykalny (duże SN/ML, FMA, kąt goniony; niski Jarabak; twarz długa; skłonność do zgryzu otwartego) i horyzontalny (przeciwnie, zgryz głęboki).

Zdjęcia: pantomogram (zawiązki, braki, zęby zatrzymane), cefalogram boczny (klasa szkieletowa, typ wzrostu), PA (asymetrie), nadgarstek (wiek kostny), technika Clarka dla zatrzymanego kła, CBCT tylko w wybranych wskazaniach.

Aparaty

• Zdejmowane (płytki, aktywatory) to zwykle leczenie prostszych wad i faza wzrostu.
• Czynnościowe w klasie II są najskuteczniejsze w okresie skoku pokwitaniowego (aktywator, bionator, Fränkel, Twin Block, a stały Herbst).
• Fränkel III odpowiada klasie III (pelotki odciągają wargę od niedorozwiniętej szczęki).
• Headgear w prognatii szczęki; maska twarzowa w niedorozwoju szczęki, wcześnie.
• Szybkie rozszerzanie szczęki (RME) rozwiera szew podniebienny, a diastema jest objawem skuteczności.
• Aparaty stałe korzystają z kluczy Andrewsa (aparaty prostego łuku).

Wiek leczenia: kiedy co

Utrzymywacze przestrzeni: po utracie D lub E jednostronnie (szóstka wyrżnięta) pętla na pierścieniu; utrata E przed wyrznięciem szóstki: distal shoe; obustronnie w żuchwie łuk językowy; obustronnie w szczęce łuk Nance'a. Największa utrata miejsca następuje po utracie drugiego trzonowca mlecznego.

Dysfunkcje i parafunkcje

Oddychanie przez usta i infantylne połykanie to dysfunkcje, a ssanie kciuka i bruksizm parafunkcje. Dziecko oddychające przez usta kierujesz najpierw do laryngologa. Powiązanie ze stawem opisujemy w artykule o TMD i bruksizmie.

Rozszczepy i zespoły

Rozszczepy: opieka zespołowa od okresu noworodkowego, a w rozszczepach klasa III wynika zwykle z niedorozwoju szczęki.

Biomechanika i powikłania aparatu stałego

W ortodoncji obowiązuje jedna zasada: siły mają być lekkie i ciągłe. Zbyt duża siła prowadzi do hialinizacji ozębnej, resorpcji podminowującej, opóźnienia ruchu i ryzyka resorpcji korzenia.

Łuki dobiera się etapami: nikiel-tytan (NiTi) jest superelastyczny i daje ciągłą, lekką siłę na początku leczenia, stal jest sztywna i służy do zamykania luk, a TMA jest pośredni, bez niklu. Zakotwiczenie szkieletowe (miniimplanty, minipłytki) daje stabilny punkt oparcia bez potrzeby współpracy pacjenta, w odróżnieniu od headgearu. Gumki klasy II wychylają siekacze dolne i ekstrudują dolne trzonowce, a gumki klasy III działają odwrotnie w łuku górnym.

Najczęstszym powikłaniem aparatu stałego jest demineralizacja szkliwa (białe plamy) wokół zamków; resorpcja korzeni dotyczy najczęściej siekaczy górnych, zwłaszcza bocznych.

Stłoczenia, ekstrakcje i zęby zatrzymane

• Stłoczenia dzielą się na pierwotne (uwarunkowane genetycznie), wtórne (utrata miejsca) i trzeciorzędowe (późne, siekacze dolne).
• Ekstrakcja seryjna przebiega według kolejności C – D – 4: kły mleczne, potem pierwsze trzonowce mleczne, potem pierwsze przedtrzonowce.
• Faza brzydkiego kaczątka (8–9 lat), czyli rozchylone siekacze górne z diastemą, to fizjologia. Zamykanie jej aparatem grozi pchnięciem korzeni siekaczy na zawiązki kłów.
• Kieł górny zatrzymany leży najczęściej podniebiennie, a kieł wargowy zwykle z powodu braku miejsca. Przy podniebiennym przemieszczeniu kła u 10–13-latka stosuje się leczenie przechwytujące: ekstrakcję kła mlecznego i kontrolę RTG po około roku.
• Najczęściej brakuje (poza ósemkami) drugich przedtrzonowców dolnych i siekaczy bocznych górnych. Implant u nastolatka grozi infraokluzją, więc czeka się do końca wzrostu.

Retencja i ortodoncja dorosłych

Po leczeniu potrzebna jest retencja, bo przebudowa włókien nadzębodołowych trwa długo, a wzrost i tkanki miękkie działają dalej. Nawroty dotyczą zwłaszcza rotacji i siekaczy dolnych. W ortodoncji dorosłych obowiązuje kolejność: leczenie przyczynowe (przyzębie, próchnica, endodoncja), potem ortodoncja, na końcu protetyka ostateczna. Warunkiem jest wyleczone i ustabilizowane przyzębie, bo ortodoncja przy aktywnym zapaleniu przyspiesza niszczenie. Nowa diastema i wachlarzowate rozchodzenie się siekaczy u dorosłego to powód, by pomyśleć o zapaleniu przyzębia. Przed chirurgią ortognatyczną (Le Fort I dla szczęki, BSSO dla żuchwy, genioplastyka dla bródki) zęby ustawia się tak, by pogłębić wadę zębową, czyli dekompensować ją, a nie maskować.

Jak uczyć się ortodoncji?

1. Zacznij od klasyfikacji i słownika polsko-angielskiego (Angle a nazwy polskie).
2. Normy cefalometryczne zapisz na jednej kartce i powtarzaj codziennie.
3. Aparaty ucz się w parach: wada, aparat, wiek.
4. Rób tabele „leczyć wcześnie / można poczekać”.
5. Przejdź listę pułapek: krzyżowy a przewieszony, kamuflaż a dekompensacja (przy dekompensacji przed chirurgią w klasie III siekacze dolne wychyla się, górne cofa), linia E a linia S.
6. Dopiero potem pytania z ortodoncji z bazy CEM z wyjaśnieniami.

W kursie zdajLEK ortodoncja to 15 lekcji, od wzrostu i badania, przez cefalometrię, klasyfikacje i leczenie, po lekcję powtórkową z tabelami i pułapkami CEM.